Nókis

(No'kis degennen burılg'an)

NókisQaraqalpaqstan Respublikasınıń paytaxtı. Nókis Qaraqalpaqstan Respublikasınıń orayında jaylasqan bolıp, Ámúdáriyanıń oń jaǵasında jaylasqan. Ol teńizdiń betinen 76 metr uzaqlıta jaylasqan. Qalanıń batıs hám shıǵıs tárepleri Qızılqum shóli menen qorshalǵan. Arqa bólegi Ámúwdáriyanıń deltasına tiyip turadı. Qızketken kanalı pútkil qaladan ótip turadı. Klimatı kontinentallı. 1930-jılı 12-noyabr kúni húkimet tárepinen paytaxttı Tórtkúlden Nókiske almastırıw haqqında másele qabıllandı. 1939-jılı Nókis qalası paytaxt boldı. Qala Ózbekistan respublikasınıń arqasında, Aral teńizine jaqın, úsh — Qaraqum, Qızılqum hám taslı shól — Uʻstirt platosı, haʻm de keyingi jılları qosılǵan tórtinshisi — Aralqum hám Aqqum shólleri qorshawında jaylasqan.

Nókis
Flag of Nókis
Flag
Official seal of Nókis
Seal
Nókis (Uzbekistan)
Nókis
Nókis
Ózbekstandaǵı jaylasıwı
Koordinatalar: 42°28′N 59°36′E / 42.467, 59.6
Mámleket Flag of Uzbekistan.svg Ózbekstan
Wáláyatlar Qaraqalpaqstan
Xalqı sanı (2018)
 - Barlıg'ı 312'100[1]

TariyxıӨңдеу

Birinshi bolıp Nókis maydanlarında biziń eramızǵa shekemgi 3-4 ásirlerde adamlar jasay baslaǵan. Shursha qalasın tariyxı, Nókis maydanlarında adamlar 2000 jıldan aslam ómir súrgenligin aytadı. Arxeologiyalıq qazılıwlar, Shursha qalası biziń eramızǵa shekemgi 4-ásirde áyyemgi Xorezm mámleketiniń tiykarǵı bólegi bolıp esaplanǵanın kórtedi. Nókis — qala atı. Nókis Qaraqalpaq násiliniń ulıwma atı bolıp esaplanadı. Tariyxıy ádebiyatlarda bul at salıstırmalı kemnen-kem esletiledi. Jergilikli adamlardıń maǵlıwmatları boyınsha „Nókis‟ ataması „toǵız adam‟ degen mánini bildiriwshi, persidlik at „Nukus‟ atamasına tiykarlanǵan eken. Bul at ta tarixıy bir ápsanaǵa tiykarlanǵan.

EkonomikaӨңдеу

Házirgi waqıtta islep shıǵarıwdıń tiykarǵı bólegi paytaxtta jaylasqan. Olar zamanagóy úskeneler menen támiynelengen, islep shıǵarılıp atırǵan ónimler jergilikli xalıq tárepinen talaplar qanıqtırıp atır, taǵı da eksport qılınıp atırǵan tovarlar ólshemi de artıp atır. Házirgi waqıtta bárshe talaplarǵa juwap beriwshi transportlıq sistema da iske túsirilgen. Temir jol baylanıs sisteması qayta ońlanıp, Ushqudıq stantsiyası qosılgʻanna keyin, Tashkent penen Nókis qalaları arasındaǵı aralıq táwiraq qısqardı. Bunnan basqa da Nókis qalasınan zamanagóy samalyotlarda kóplegen jónelisler qaray ushıw imkaniyatına iye.

Belgili jerlerӨңдеу

Savitskiy atındaǵı mámleketlik muzey, Berdaq muzeyi, „Tashkent‟ mimanxanası, bul Xalıqlar doslıǵı monumenti, Berdaq, Uluǵbek, Ájiniyaz estelikleri. Qala átiraplarında Shılpıq — zoroastriyzlıq Daxma, áyyemgi Mizdakxan esteligi.

BilimlendiriwӨңдеу

ÓzR Pánler akademiyası Qaraqalpaqstan bólimi, 345 pán kandidatları, 30 pán doktorları. 4 joqarı oqıw orınları: Qaraqalpaqstan mámleketlik universiteti, Nókis mámleketlik pedogogikalıq institutı, Tashkent pediyatriya institutı Nókis filiali, Tashkent mádeniyat institutı Nókis filialı, 16 arnawlı bilimlendiriw orınlar. 80 akademiyalıq litseyler hám kásip-óner kolledjleri. 43 orta arnawlı mektepler. 45 oqıwǵa shekemgi orınlar.

Mádeniyat hám kórkem-ónerӨңдеу

Berdaq atındaǵı muzikaliq-drama teatrı, Jas tamashagóyler teatrı, Gosfilarmonıya, quwırshaq teatrı, 5 xalıq ansamblleri, respublikalıq radio hám televideniye, Qaraqalpaqfilm. Jazıwshılar awqamı, Suwretshilerler, jurnalistler, kompozitorlar hám arxitektorlar. Savitskiy atindagi kórkem-óner muzeyi.

Den-sawlıqtı saqlawӨңдеу

5 zamanagóy úskeneler menen támiynlengen sawalandırıw máskenleri, 8 qalalıq poliklinikalar. Bul baǵdar boyınsha 551 shıpakerler, 1660 orta meditsina xizmetkerleri jumıs islep atır.

Dene tárbiya hám sportӨңдеу

Shama menen 230 sport zallar hám sport maydanları, sonıń menen birge qalalıq stadion, qalalıq sport zal, 2 tennis kortları, awır atletika zalları, gúres zalları, ippodrom, júziw basseynleri, grebli mektebi hám t.b.

TransportӨңдеу

Aeroport qálegen túrdegi samalyotlardı qabıllaw imkániyatına iye; temir jol vokzal; eki avtovokzal. Qalalıq jámiyetlik transport: mikroavtobuslar hám marshrutlı taksiler.

BaylanısӨңдеу

Wikimedia Commons has media related to:

Zamanagóy 7 — numeratsiyalı hám optikalıq baylanıs menen isleytugʻın ATS(latın, avtomatikalıq telefon stantsiyası), Internet provayderleri.

  1. Число постоянных жителей в Республике Каракалпакстан на 1 января 2018 года, Портал открытых данных Республики Узбекистан