Qaraqalpaq tili

Turkiy tiller shańaraǵına kiriwshi til

Qaraqalpaq tiliQaraqalpaqstan Respublikasında jasawshı qaraqalpaq xalqınıń ana tili. Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń qorǵawında bolıp, bul haqqında arnawlı nızam shıǵarılǵan. Nızamda qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń pútkil aymaǵında mámleketlik til sıpatında qollanılıwına huqıq tiykarları belgilengen. Qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyliginiń beriliwi respublikanıń aymaǵında jasawshı milletlerdiń hám xalıqlardıń óz ana tilin qollanıwda olardıń konstitutsiyalıq huqıqların sheklemeydi. Bul nızam jeke adamlardın arasındaǵı qarım-qatnasıqlardıń, áskeriy bólimlerde, diniy hám dástúriy úrp-ádetlerdi belgilewde tillerdiń qollanılıwın qatań bir tártipke salıp taslamaydı. Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstandaǵı qaraqalpaqlar sóylesetuǵın turkiy til. Arqa-shıǵıs qaraqalpaq hám qublası-shıǵıs qaraqalpaq dialektlerine bólinedi. Ol ózbek hám qońsılas qazaq tilleri menen birge rawajlanıp, eki tildiń de tásiri astında rawajlanǵan. Tipologiyalıq tárepten qaraqalpaq tili turkiy tillerdiń qıpshaq bólimine tiyisli bolıp, qazaq tili menen bekkem baylanıslı hám óz-ara túsinikli[1].

 «Til millettiń ruwxıy ǵáziynesi»  
 
 Ana tilim-sen basqada ayırmam,     
 Sen turǵanda men de ádewir shayırman
 Sonsha qatal súrginlerde joǵalmay,
 Bul kúnlerge jetkenińe qayılman
                   I.Yusupov.

KlassifikaciyasıRedaktorlaw

Qaraqalpaq turkiy tillerdiń qıpshaq bólimine tiyisli bolıp, oǵan qazaq, bashqurt, tatar, qumıq, qarashay-balkar, noǵay hám qırǵız tilleri kiredi. Ózbek tiline jaqınlıǵı sebepli, qaraqalpaq tiliniń sózlik hám grammatikasınıń úlken bólegi ózbek tili tásirinde bolǵan. Turkiy tillerdiń kópshiligi sıyaqlı qaraqalpaq tilinde de únleslik nızamı, aglutinativlik, grammatikalıq belgisi joq. Sóz tártibi ádette baslawısh-ob'ekt-feyil boladı. Qaraqalpaq tili shıǵısı boyınsha altay tilleri tuwısınıń túrkiy tiller toparına kiredi. Qaraqalpaq milletiniń payda bolıwı menen onıń tili de qáliplesti. Qaraqalpaq milleti yamasa qaraqalpaq ataması XIV–XVI ásirlerde Noǵaylı Ordasınıń tarqawı menen payda boldı.

Geografiyalıq bóliniwiRedaktorlaw

Qaraqalpaq tilinde, tiykarınan, Ózbekstan Qaraqalpaqstan Toliq huqıqlı Respublikasında sóylesedi. Awǵanstanda 2000 ǵa jaqın xalıq hám Rossiya, Qazaqstan, Turkiya hám dúnyanıń basqa bólimlerinde kishilew diasporalar qaraqalpaq tilinde sóylesedi.

Rásmiy mártebesiRedaktorlaw

Qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Toliq huqıqlı Respublikasında rásmiy mártebege iye. 1989-jılı 1-dekabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń sessiyasında qaraqalpaq tiline mámleketlik til biyligi berildi. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik til haqqındaǵı Nızamınıń 1-statyasında: „Qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili bolip tabıladi. Qaraqalpaqstan Respublikası óziniń aymaǵında tilge baylanıslı barlıq máselelerdi sheshiw huqıqına iye‟,— dep kórsetilgen. Bul jaǵday til erkinligin, tillerdiń aldaǵı waqıtları keń rawajlanıwın támiyinleydi.

DialektleriRedaktorlaw

Etnolog qaraqalpaq tiliniń eki dialektin ajıratıp kórsetedi: Arqa-Shıǵıs hám Qubla-Batıs. Menges Ferǵana oypatlıǵında sóylew múmkin bolǵan úshinshi dialektti aytıp ótedi. Qubla-batıs dialektinde arqa-shıǵıs /ʃ/ (sh) ushın /tʃ/ (ch) bar. Qaraqalpaq milliy tiliniń payda bolıwı menen ádebiy tiliniń jazba turi de qáliplesti. Ádebiy tildiń jazba túriniń qáliplesiwi onıń ulıwma xalıqlıq awızeki sóylew túrine tiykarlanadi. Qaraqalpaq tiliniń ulıwma awızeki sóylew tili arqa hám qubla dialekt (jergilikli ózgeshelik) bolıp ekige bólinedi. Arqa dialektlik ózgesheliklerdi respublikamızdıń arqa rayonları, al qubla dialektlik ózgeshelikerdi Tórtkúl, Ellikqala, Beruniy rayonlarınıń aymaqların qamtıydı. Qaraqalpaq ádebiy tili usı eki ózgesheliktiń tiykarında, kóbirek arqa dialektlik ózgesheliklerdi qamtıw arqalı qáliplesti. Qaraqalpaq jazba tili XX ásirdiń basında-aq Orta Aziya xalıqları ushın ortaq shaǵatay jazıwı tiykarında payda boldı. Biraq bul jazba ádebiy til jergilikli xalıqtıń basım kópsiliginin‘ sawatsız bolıwına hám qaraqalpaq xalqınıń ulıwma xalıqlıq sóylew tilinin barlıq jergilikli ózgesheliklerin óz ishine qamtıy alıwına baylanıslı turaqlı ádebiy til retinde qáliplesken. Qaraqalpaq xalqınıń bul eski jazba tili qaraqalpaq ádebiy tiliniń eski jaziwi retinde uyreniledi. Jazba ádebiy til dep hár qanday ádebiyatlardıń, kórkem shıg‘arma, jámiyetlik-siyasiy, ilimiy-texnikalıq, publitsistikalıq, oqıw qurallarınıń hám t.b. jazıw arqali iske asatugin ádebiyatlardıń tiline aytiladi.

Ádebiy tildiń jazba hám awızeki sóylew túrleri házirgi waqıtta radio hám telekórsetiwlerdiń, gazeta-jurnallardıń, mámleketlik mekemelerdiń, mádeniy orınlardıń áhmiyetli qatnas quralı retinde xızmet etedi. Ásirese bul jaǵday „Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik tili haqqındaǵı‟ Nızam qabıllanǵannan keyin jedel iske asırılmaqta. Sonlıqtan hár bir sawatlı hám mádeniyatlı insan ádebiy tildiń qádirine jetip, onın qaǵıydaların jazıw hám sóylewde durıs hám tilge bolǵan hu‘rmetti arttıradı, sóylew mádeniyatlılıǵın támiyinleydi.

"Qaraqalpaq haqqında sóz"
Qara taban, qara puqara 
Babam ǵaybar kisi bolǵan
Kóńli aq qalpaǵı qara
Jaw menen kóp isi bolǵan
Attan qulap, atırǵanda
Qan maydanda súyep onı
«Bir wásiyat aytıp ket onda» 
Dep soraptı onnan ulı
Wásiyat eken al sondaǵı
Aytıp ketken urpaǵına
«Tir jalańash qalsańdaǵı
Bek bol, bala qalpaǵıńa!...»

FonologiyasıRedaktorlaw

 
Qaraqalpaq únlileri, Mengesten (1947:?)

Qaraqalpaq tilinde 25 dawıssız ses bar bolıp, ózge sózlerde tórt ayriqsha bolmaǵan fonema úzliksiz qollanıladı. Jergilikli bolmaǵan dawıslar qawıs ishinde kórsetilgen.

Dawıssız seslerRedaktorlaw

  Erinlik Alveolar Tańlay Velar Uvular Glottal
Murınlıq m n     ŋ        
Plosive p b t d     k ɡ q      
Affricate     (c)   (t͡ʃ)              
Fricative (f) (v) s z ʃ ʒ x ɣ     h  
Dirildewik     r                
Approximant     l j w        

Dawıslı seslerRedaktorlaw

Front Back
spread rounded spread rounded
Close i y ɯ u
Mid e œ o
Open æ a

Dawıslı ses uyǵınlıǵıRedaktorlaw

Qaraqalpaq tilinde de basqa turkiy tillerdegi sıyaqlı dawıs muwapıqlıǵı bar.Rus yamasa basqa tillerden ózlestirilgen sózler únliler muwapıqlıǵı qaǵıydalarına ámel etpewi múmkin, biraq ádette tómendegi qaǵıydalar qollanıladı:

Dawıslı Gúzetiliwi múmkin:
a a, ɯ
æ e, i
e e, i
i e, i
o a, o, u, ɯ
œ e, i, œ, y
u a, o, u
y e, œ, y
ɯ a, ɯ

Jazba kórinisiRedaktorlaw

1928-jılǵa deyin qaraqalpaq tilinde jazıw ushın arab álipbesi qollanılǵan. 1928 hám 1940-jıllar aralıǵında latın grafikası qollanılǵan, hám onnan keyin kirill grafikasına ótilgen. Ózbekistan Respublikasınıń ǵarezsizliginen keyin latın grafikasına qaytıwǵa qarar etildi hám házirgi waqıtta Qaraqalpaqstanda basqıshpa-basqısh ótiw ámelge asırılmaqta. Tómende úsh álipbe hám háriplerdiń Xalıqaralıq fonetikalıq álipbe (IPA)daǵı belgilewleri kórsetilgen. Latın álipbesinde sáwlelendirilmegen kirill háripleri juldızsha menen belgilengen. Jańa qaraqalpaq álipbesine sońǵı ózgertiwler 2016-jılda kiritilgen: apostroflı háripler ornına ótkir noqatlı háripler kiritilgen[2]. Solay eken, jańa qaraqalpaq álipbesi de tap jańa qazaq hám ózbek álipbelerin ańlatıp ketedi, yaǵnıy ótkir háripler menen háreket etedi.

Latın grafikası
1930-jıllar
Kirill grafikası Házirgi
latın grafikası
IPA     Latın grafikası
1930-jıllar
Kirill grafikası Házirgi
latın grafikası
IPA     Latın grafikası
1930-jıllar
Kirill grafikası Házirgi
latın grafikası
IPA
Aa Аа Aa a     Qq Ққ Qq q     Ff Фф Ff f
Әә Әә Áá æ Ll Лл Ll l Xx Хх Xx x
Bb Бб Bb b Mm Мм Mm m Hh Ҳҳ Hh h
Vv Вв Vv v Nn Нн Nn n Цц ts ʦ
Gg Гг Gg g Ꞑꞑ Ңң Ńń ŋ Çç Чч ch ʧ
Ƣƣ Ғғ Ǵǵ ɣ Oo Оо Oo o Şş Шш Shsh ʃ
Dd Дд Dd d Өө Өө Óó œ Щщ sh ʃ
Ee Ее Ee e Pp Пп Pp p Ъъ    
Ёё yo jo Rr Рр Rr r Ьь Ыы Íı ɯ
Жж Jj ʒ Ss Сс Ss s Ьь    
Zz Зз Zz z Tt Тт Tt t Ээ Ee e
Ii Ии Ii i Uu Уу Uu u Юю yu ju
Jj Йй Yy j Yy Үү Úú y Яя ya ja
Kk Кк Kk k Ŭŭ Ўў Ww w      

2009-jılǵa shekem C Ts retinde, al I hám Í noqatlı hám noqatsız I retinde jazılǵan[3].

ÁlipbesiRedaktorlaw

Qaraqalpaqlar tiykarınan Latın jazıwına tiykarlanǵan qaraqalpaq álipbesinen paydalanadı. Házirgi qaraqalpaq álipbesi:

A a Á á B b D d E e F f G g
Ǵ ǵ H h X x Í ı I i J j K k
Q q L l M m N n Ń ń O o Ó ó
P p R r S s T t U u Ú ú V v
W w Y y Z z C c Sh sh Ch ch

ÁdebiyatlarRedaktorlaw

  • Baskakov N.A.. Karakalpakskiy yaznk, t. 1 - 2, M. - L., 19 5 1-52;
  • Berdimuratov Ye., Házirgi zaman qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası, Nókis, 1968;
  • Baskakov N.A., Vvedeniye v izucheniye tyurskix yazmkov, 2-izd., M.. 1969;
  • Berdimuratov Ye.. Umarov A.. Bekimbetov P., Karakalpakskiy yazj (fonetika, morfologiya, sintaksis), Nókis. 1983.

DereklerRedaktorlaw

  1. Karakalpak Etnolog. Alınǵan 12.03.2016
  2. "Латын жазыўына тийкарланған қарақалпақ әлипбеси". Каракалпакский государственный университет им. Бердаха (Qaraqalpaq tilinde). Tiykarǵı nusqasınan arxivlendi 12-24-2017. Alınǵan 01-27-2018.
  3. Karakalpak translitator Qaraqalpaq kirill - (Eski / Jańa) latın transliteratorı