Qaraqalpaq tili


Qaraqalpaq tiliQaraqalpaqstan Respublikasında jasawshı qaraqalpaq xalqının‘ ana tili. Qaraqalpaq tili — Qaraqalpaqstan Respublikasınıń qorg‘awında bolıp, bul haqqında arnawlı nızam shıg‘arılg‘an. Nızamda qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń pu‘tkil aymaǵında ma‘mleketlik til sıpatında qollanılıwına huqıq tiykarları belgilengen. Qaraqalpaq tilinemámleketlik til biyliginiń beriliwi respublikanıń aymaǵında jasawshı milletlerdiń ha‘m xalıqlardıń o‘z ana tilin qollanıwda olardıń konstitutsiyalıq huqıqların sheklemeydi. Bul nızam jeke adamlardın arasındaǵı qarım-qatnasıqlardıń, a‘skeriy bo‘limlerde, diniy ha‘m da‘stu‘riy u‘rp-a‘detlerdi belgilewde tillerdin‘ qollanılıwın qatań bir ta‘rtipke salıp taslamaydı.

 «Til millettiń ruwxıy ǵáziynesi»  
 
 Ana tilim-sen basqada ayırmam,     
 Sen turǵanda men de ádewir shayırman
 Sonsha qatal súrginlerde joǵalmay,
 Bul kúnlerge jetkenińe qayılman
                   I.Yusupov.

1989-jılı 1-dekabrde Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Ken‘esiniń sessiyasında qaraqalpaq tiline ma‘mleketlik til biyligi berildi. Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ma‘mleketlik til haqqındaǵı Nızamınıń 1-statyasında: „Qaraqalpaq tili Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ma‘mleketlik tili bolip tabıladi. Qaraqalpaqstan Respublikası o‘ziniń aymaǵında tilge baylanıslı barlıq ma‘selelerdi sheshiw huqıqına iye‟,— dep ko‘rsetilgen. Bul jag‘day til erkinligin, tillerdiń aldaǵı waqıtları keń rawajlanıwın ta‛miyinleydi.

Qaraqalpaq tili shıǵısı boyınsha altay tilleri semyasınıń tu‘rkiy tiller toparına kiredi. Qaraqalpaq milletiniń payda bolıwı menen onıń tilide qa‘liplesti. Qaraqalpaq milleti yamasa qaraqalpaq ataması XIV–XVI a‘sirlerde Nog‘aylı Ordasınıń tarqawı menen payda boldı.

Qaraqalpaq milliy tiliniń payda bolıwı menen a‘debiy tiliniń jazba turi de qa‘liplesti. A‘debiy tildiń jazba tu‘riniń qa‘liplesiwi onıń ulıwma xalıqlıq awızeki so‘ylew tu‘rine tiykarlanadi. Qaraqalpaq tiliniń ulıwma awızeki so‘ylew tili arqa ha‘m qubla dialekt (jergilikli o‘zgeshelik) bolıp ekige bo‘linedi. Arqa dialektlik o‘zgesheliklerdi respublikamızdıń arqa rayonları, al qubla dialektlik o‘zgeshelikerdi To‘rtku‘l, Ellikqala, Beruniy rayonlarınıń aymaqların qamtıydı. Qaraqalpaq a‘debiy tili usı eki o‘zgesheliktiń tiykarında, ko‘birek arqa dialektlik o‘zgesheliklerdi qamtıw arqalı qa‘liplesti.

Qaraqalpaq jazba tili XX a‘sirdiń basında-aq Orta Aziya xalıqları ushın ortaq shaǵatay jazıwı tiykarında payda boldı. Biraq bul jazba a‘debiy til jergilikli xalıqtıń basım ko‘psiliginin‘ sawatsız bolıwına ha‘m qaraqalpaq xalqınıń ulıwma xalıqlıq so‘ylew tilinin barlıq jergilikli ózgesheliklerin óz ishine qamtıy alıwına baylanıslı turaqlı a‘debiy til retinde qa‘liplesken. Qaraqalpaq xalqınıń bul eski jazba tili qaraqalpaq a‘debiy tiliniń eski jaziwi retinde uyreniledi. Jazba a‘debiy til dep ha‘r qanday a‘debiyatlardıń, ko‘rkem shıg‘arma, ja‘miyetlik-siyasiy, ilimiy-texnikalıq, publitsistikalıq, oqıw qurallarınıń ha‘m t.b. jazıw arqali iske asatugin a‘debiyatlardıń tiline aytiladi.

A‘debiy tildiń jazba ha‘m awızeki sóylew tu‘rleri ha‘zirgi waqıtta radio ha‘m teleko‘rsetiwlerdin‘, gazeta-jurnallardıń, ma‘mleketlik mekemelerdin‘, ma‘deniy orınlardıń a‘hmiyetli qatnas quralı retinde xızmet etedi. A‘sirese bul jag‘day „Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ma‘mleketlik tili haqqındag‘ı‟ Nızam qabıllang‘annan keyin jedel iske asırılmaqta. Sonlıqtan ha‘r bir sawatlı ha‘m ma‘deniyatlı insan a‘debiy tildiń qa‘dirine jetip, onın qag‘ıydaların jazıw ha‘m sóylewde duris ha‘m tilge bolg‘an hu‘rmetti arttıradı, so‘ylew ma‘deniyatlılıg‘ın ta‛miyinleydi.
     Qaraqalpaq haqqında sóz

Qara taban, qara puqara Babam ǵaybar kisi bolǵan Kóńli aq qalpaǵı qara Jaw menen kóp isi bolǵan

Attan qulap, atırǵanda Qan maydanda súyep onı «Bir wásiyat aytıp ket onda» Dep soraptı onnan ulı

Wásiyat eken al sondaǵı Aytıp ketken urpaǵına «Tir jalańash qalsańdaǵı Bek bol, bala qalpaǵıńa!...»

Jazba ko‘rinisiӨңдеу

1928 jılǵa deyin qaraqalpaq tilinde jazıw ushın arab a‘lipbesi qollanılǵan. 1928 ha‘m 1940 jıllar aralıǵında latın grafikası qollanılǵan, ha‘m onnan keyin kirill grafikasına ótilgen. Ózbekistan Respublikasınıń ǵarezsizliginen keyin latın grafikasına qaytıwǵa qarar etildi ha‘m ha‘zirgi waqıtta Qaraqalpaqstanda basqıshpa-basqısh ótiw a‘melge asırılmaqta. To‘mende u‘sh a‘lipbe ha‘m ha‘riplerdiń Xalıqaralıq fonetikalıq a‘lipbe (IPA)dag‘ı belgilewleri kórsetilgen.

Latın grafikası
1930-jıllar
Kirill grafikası Ha'zirgi
latın grafikası
IPA     Latın grafikası
1930-jıllar
Kirill grafikası Ha'zirgi
latın grafikası
IPA     Latın grafikası
1930-jıllar
Kirill grafikası Ha'zirgi
latın grafikası
IPA
Aa Аа Aa a     Qq Ққ Qq q     Ff Фф Ff f
Әә Әә A‘a‘ æ Ll Лл Ll l Xx Хх Xx x
Bb Бб Bb b Mm Мм Mm m Hh Ҳҳ Hh h
Vv Вв Vv v Nn Нн Nn n Цц ts ʦ
Gg Гг Gg g Ꞑꞑ Ңң N‘n‘ ŋ Çç Чч ch ʧ
Ƣƣ Ғғ G‘g‘ ɣ Oo Оо Oo o Şş Шш SHsh ʃ
Dd Дд Dd d Өө Өө O‘o‘ œ Щщ sh ʃ
Ee Ее Ee e Pp Пп Pp p Ъъ    
Ёё yo jo Rr Рр Rr r Ьь Ыы ɯ
Жж Jj ʒ Ss Сс Ss s Ьь    
Zz Зз Zz z Tt Тт Tt t Ээ Ee e
Ii Ии İi i Uu Уу Uu u Юю yu ju
Jj Йй Yy j Yy Үү U‘u‘ y Яя ya ja
Kk Кк Kk k Ŭŭ Ўў Ww w