A'bdiraman O'tepov

A'bdiraman O'tepov (1905-1934) - qaraqalpaq dramaturgiyasının' tiykarın salıwshılardın' biri. Ol talantlı dramaturg, rejissyor, aktyor, muzıkant, ko'rnekli teatr iskeri sıpatında qaraqalpaq xalqının' tariyxında belgili iz qaldırdı.

A'.O'tepov 1905 jılı Qon'ıratta mayda sawdager semyasında tuwıldı. 1906 jılı a'kesi semyası menen Aral ten'izinin' qubla-shıg'ıs jag'asına jaqın Qosjap degen jerge ko'ship keledi ha'm balıq o'ndirisi ka'sibi menen shug'ıllana baslaydı. Bul O'tepovtın' semyasının' ruslar menen jaqınlasıwına mu'mkinshilik tuwdırdı.

1910 jılı ol Nikolay Trofimov degen rus adamı menen birigip, balıq qabıllaytug'ın ham duzlaytug'ın punkt sho'lkemlestiredi. Usı punkte islegen balıqtı qayta isleytug'ın qa'nige rus jigiti Nikolay Sorokin kishkene A'bdiramannın' en' jaqın dostı bolıp qaladı. Ol Sorokinnen ko'p na'rselerdi u'yrendi. Ruslar keleshek dramaturgtin' u'yine tez-tez kelip turatug'ın edi. A'.O'tepovtın' semyasının' Lutsenko menen tanısıwı onın' jeke o'mirinde u'lken a'hmiyetke iye boldı. Ol jas A'.O'tepovqa ko'p na'rselerdi u'yretti. Onı Evropa ma'deniyatı menen tanıstırdı. A'.O'tepov bala waqıtlarınan baslap-aq o'z xalqının' turmısın da jaqsı biletug'ın edi. Xalıqtın' milliy bayramlarına qatnasıp, qaraqalpaq xalqının' u'rp-a'det da'stu'rlerin, baqsı-jıraw, qıssaxanların, juwabıy qız kelinsheklerin korgen ha'm olardın' iskusstvosı menen jaqınnan tanıs bolg'an. Shıg'ıs klassikleri shıg'armaların qızıg'ıp u'yrengen. Qaraqalpaq xalqının' muzıka ma'deniyatı ha'm onın' ha'r qıylı janrların da baqsı-jırawlardan u'yrengen. Solay etip, A'.O'tepov eki ma'deniyattın' rus ha'm qaraqalpaq xalıqlarının' ma'deniyatlarının' ta'sirinde ta'rbiyalandı.

1920 jıldan baslap ol Qon'ırat qalasında du'zilgen Chon otryadına ag'za boladı. Usı jerde mug'allim Qasım Yashımov ta'repinen sholkemlestirilgen tatar jaslarının' ha'weskerler do'gereginin' jumısı menen tanısadı. Bul do'gerektın' spektakllerine ha'm repetitsiyalarına turaqlı tu'rde qatnasadı. 1920 jılı Qon'ıratqa quramında Tu'rkistan frontı shtabının' siyasiy-ag'artıw jumısları boyınsha wa'kili Hamza Ha'kimzada Niyaziy bolg'an bolg'an atlı eskadron keledi. Sol jılı Hamza eki pesanı ("Tu'rkistan ta'wibi", "Shın urıs") saxnalastıradı ha'm olardı xalıqqa ko'rsetedi. Bul waqıyalar A'.O'tepovtın' o'mirinde u'lken rol oynaydı. 1921 jılı Hamza Qon'ıratqa "Sayeri" atlı Xorezm truppası menen ekinshi ret keledi. Truppanın' ha'm onın' baslıg'ı Hamzanın' ja'rdemi menen Qon'ıratta 18 adamnan ibarat bolg'an teatr do'geregi du'ziledi, og'an S.Ma'jitov basshı bolıp belgilendi.

A'.O'tepov 1922 jıllardan baslap da'slepki dramalıq shıg'armaların jazıwg'a kirisedi, "Zindan", "Jezdejan" atlı instsenirovkalar do'retedi. Bul eki instsenirovka forması boyınsha da'stanlardag'ı salt-da'stu'r qosıqlarındag'ı aytıstı eske tu'siredi. 1923-24 jıllarda A'.O'tepov usınday stilde birqansha instsenirovkalar do'retedi, "Altın gu'l", "Ketsen' nettim", "Taza qonıs" t.b. Da'slepki instsenirovkalarının' forması folklorlıq shıg'armalardın' formasına megzes bolg'anı menen mazmunına jan'a da'wir ruhı sin'dirilgen.

1925 jılı A'.O'tepov A.Begimov penen birgelikte Qon'ırat rayonınan teatr do'geregin sho'lkemlestiredi. A'.O'tepov do'gerek ushın bir aktli "Sha'leke bay" atlı pesa jazadı. Avtor shıg'armada qaharmanlar xarakterin ashıwda xalıq do'rtiwshiliginin' bay ta'jiriybesinen paydalanadı.

A'.O'tepov 1925-26 jılları Ayapbergen Muwsaev penen tanısadı, onın' ta'siri menen o'zinin' "Shahizada" da'stanın jazadı. 1927 jılı ol To'rtku'ldegi awıllıq ken'es basqarıwshıların tayarlaytug'ın u'sh aylıq kurske kirip oqıydı. Kursta oqıp ju'rip rus, tatar, o'zbek, qazaq teatr do'gereklarının' jumısları menen jaqınnan tanısadı. Pedtexnikum janındag'ı "Tan' nurı" truppasına qosılıp, onın' repertuarına o'zinin' shıg'armaların qayta islep kirgizedi. Usı jıldan A'.O'tepovqa milliy truppanı basqarıw wazıypası tapsırıladı.

Qaraqalpaqstanda milliy teatrdın' ashılıwı A'.O'tepovtın' atı menen baylanıslı, ol teatrdın' birinshi direktorı boldı. 1932 jıl 23-apreldegi Oraylıq Komitettin' "Ko'rkem a'debiyat sho'lkemlerin qayta du'ziw haqqındag'ı" qararı A'.O'tepovtın' do'retiwshilik iskerliginde sezilerlik alg'a ilgerilew payda etti. A'sirese, onın' rus teatrının' ataqlı rejisserı V.E.Meyerxoldtın' sha'kirti İ.V.Korinman menen birge islesiwi do'retiwshiligine u'lken ta'sirin tiygizdi. 1932 jıldan baslap onın' shıg'armalarında turmıstı ko'rkem su'wretlewdin' agitatsiyalıq-illyustrativlik formasınan kem-kem quramalı formag'a o'tiwi seziledi. Ol turmıstan ken' xarakterli detallardı tabıwg'a talpınadı, qaharmanlardın' ha'reketlerin isenimli jaratadı. Rus dramaturglerinin' ha'm sol jılları durıs jolg'a tu'sken tuwısqan milliy respublikalardın' dramaturglerinin' ta'siri menen A'.O'tepov bahalı ko'rkem shıg'armalar do'retiwge kirisedi. A'.O'tepovtı rus dramaturgiyasının' en' jaqsı shıg'armaları menen tanıstırg'an, og'an sheberligin arttırıwda g'amxorlıq etken V.İ.Korinmannın' xızmetin ayrıqsha atap o'tiw kerek. A'.O'tepov o'zinin' do'retiwshilik ku'shinin' tolısıp rawajlang'an da'wirinde 29 jasında qaytıs boldı. A'.O'tepovtın' do'retiwshiligi 1920-1934 jıllar arasındagı 14 jıldı o'z ishine aladı. Ol a'debiyatımız tariyxında u'lken a'debiy miyras qaldırdı: 16 iri shıg'arma ha'm 40 tan aslam instsenirovka jazdı. Ko'lemli shıg'armalarının' qatarına "Tenin tapqan qız", "Ashlıq zarı", "Eki baslı suwqabaq", "Odekolon", "900 gramm", "Jalqaw diyxan", "Kolxoz turmısı", "A'ne qalas", "Gu'man", "Gu'lzada" h.t.b. shıg'armaları jatadı.

A'.O'tepovtın' do'retiwshiliginin' o'zgesheligi, onın' barlıq shıg'armalarının' derlik zamanago'y temag'a arnalıp jazılıwınan ibarat edi ("Ashlıq zarı" pesasınan tısqarı). Onın' shıg'armaları agitatsiyalıq xarakterge iye boldı, olardın' tiykarında sol da'wirdin' a'hmiyetli ma'seleleri turdı. A'. O'tepovtın' shıg'armalarının' tag'ı bir o'zgesheligi, onın' folklordın' en' jaqsı da'stu'rlerın sheber paydalanıwında korinedi. Ol o'zinin' shıg'armalarına folklordın' aytıs formasın orınlı kirgizedi, xalıqtın' su'yip tın'laytug'ın "Bozataw", "Eshbay" atlı qosıqların ken' paydalanadı. A'.O'tepovtın' do'retiwshilik jolı qısqa instsenirovkalardan baslanadı. Ol turmıslıq faktlerdi ha'm waqıyalardı saxnada ha'reket arqalı ko'rsetiwde onın' tamashago'ylerdi ta'rbiyalawshılıq, u'yretiwshilik roline u'lken a'hmiyet berdi. Bunın' ushın ol turmıslıq elementlerdi saxnanın' sharayatları menen, sonday-aq qaharmanlıq, lirikalıq elementlerdi ku'lkili, satiralıq elementler menen birlestire aldı.

A'.O'tepovtın' doretiwshiliginde iri ko'lemli ha'm en' xarakterli shıg'armalarınan onın' ko'p aktli "Ten'in tapqan qız", "Boyawshı wa'kil", "Gu'man" pesaları bolıp tabıladı. "Ten'in tapqan qız" shıg'armasının' birinshi variantı 1925-1927 jılları "Sha'leke bay" degen at penen jazılg'an edi. Son'g'ı jılları dramturg onı birneshe ret qayta islep shıg'ıp, ha'r saparı jan'alıqlar kirgizdi. Shıg'arma ja'miyetshilik ta'repinen joqarı bahalandı. Dramaturg bul shıg'armasında o'z da'wirinin' en' a'hmiyetli ma'selesi-hayal-qızlar ten'ligin su'wretleydi.

"Boyawshı wa'kil" pesası da qaraqalpaq a'debiyatında drama janrının' qa'liplesiwinde belgili orın iyeleydi. Pesanın' waqıyası respublikanın' rayonlarındag'ı bir awılda boladı. Bul jerge rayonnan Palımbet degen wa'kil miynet protsesin sho'lkemlestiriwge ja'rdem beriw ushın jiberilgen. Biraq ol miynet ta'rtibin bosan'lastırıp, jumıs waqtında qız-jigitlerdi jıynap otırıspalar quradı. Awılga komissiya kelip. awıl adamlarının' ja'rdemi menen ko'z boyawshı wa'kil a'shkaralanadı. Pesanın' qısqasha mzmunı usınnan ibarat. "Boyawshı wa'kil" pesasında ayırım adamlardın' jeke ma'plerinin' ja'miyetlik ma'pke qarama-qarsı keliwi tiykarg'ı konfliktti du'zedi. Bul pesanı "Ten'in tapqan qız" pesası menen salıstırg'anda dramaturgtın' do'retiwshiligindegi o'siwshilikti seziwge boladı. Palımbettin' obrazı turmıstan alıngan. Onın' ha'reketleri pesanın' orayında turadı. Pesag'a qatnasıwshı qaharmanlardı tan'lap alıwda avtor turmıstın' tariyxıy rawajlanıw barısı menen sanasa otırıp, olardın' psixologiyasın isenimli jaratqan.

A'.O'tepovtın' sotsiallıq turmıs ma'selelerine arnalg'an "Gu'man" pesası 1932 jılı jazıldı. Pesada jan'a qaraqalpaq shan'arag'ının' mashqalaları ortag'a qoyılg'an. "Gu'man" pesası kompozitsiyalıq, syujetlik, fabulalıq qurılısı, obrazlar sisteması jag'ınan onın' burıng'ı shıg'armalarınan artıqmashılıqqa iye. Shıg'arma qaharmanı Murat rayonlıq atqarıw komitetinin' bo'lim baslıg'ı bolıp isleytug'ın o'mirlik joldası Ajarg'a gu'man menen qaraydı. Ajar jumısları ko'p bolg'anlıqtan u'yge waqtında kele almaydı, bug'an ku'yewi hesh isenbeydi. U'y xızmetkeri Ma'rziya olardın' arasına ot taslaydı, ja'njeldi o'z ma'pine paydalang'ısı keledi. O'sek so'zler aytadı. Pesanın' son'ında Murat gu'man ha'm qızg'anısh sebepli o'z hayalın atıp o'ltiredi. Dramaturg pesag'a qatnasıwshılardı su'wretlewde olardın' ha'r birinin' konkret xarakterin beriwge, adamnın' ishki du'nyasındag'ı o'zgerislerdi ashıwg'a ha'reket etedi. A'.O'tepovtın' shıg'armaları qaraqalpaq a'debiyatında drama janrının' tun'g'ısh do'retpeleri esaplanadı.